ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΑΛΛΟ “ΝΑ ΕΧΕΙΣ” ΚΙ ΑΛΛΟ “ΝΑ ΕΙΣΑΙ”

Οι Μεγάλοι Δάσκαλοι της Ζωής εντόπισαν σαν κεντρικό σημείο των συστημάτων τους την διαφορά ανάμεσα στο "έχειν" και το "είναι".

Του Έριχ Φρομ (Από το βιβλίο του “Να έχεις ή να είσαι;” – Μετάφραση: Ελένη Τζελέπογλου – Εκδόσεις Μπουκουμάνη)

Η διάκριση ανάμεσα στο “έχειν” και το “είναι” δεν είναι και τόσο ξεκάθαρη για την κοινή λογική.Το “έχειν” φαίνεται να είναι μια φυσιολογική λειτουργία της ζωής μας: για να ζήσουμε πρέπει να έχουμε πράγματα. Ακόμα περισσότερο, πρέπει να έχουμε πράγματα για να μπορούμε να τ’ απολαμβάνουμε. Σ’ έναν πολιτισμό όπου ο ύψιστος σκοπός είναι η κατοχή -και μάλιστα η κατοχή ολοένα και περισσότερων πραγμάτων- και όπου μπορείς να πεις για κάποιον «αξίζει ένα εκατομμύριο δολάρια», πώς μπορεί να υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο “έχειν” και το “είναι;” Αντίθετα, θα έλεγε κανείς ότι η βαθύτερη σημασία του “είναι” είναι το “έχειν”. Κι όταν κάποιος δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα.

Οι Μεγάλοι όμως Δάσκαλοι της Ζωής εντόπισαν σαν κεντρικό σημείο των συστημάτων τους την διαφορά ανάμεσα στο “έχειν” και το “είναι”.

Ο Βούδας διδάσκει ότι, για να φτάσουμε στο υψηλότερο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, δεν θα πρέπει ν’ αναζητούμε άπληστα την απόκτηση ΑΓΑΘΩΝ.

Ο Χριστός διδάσκει:

«Ὅς γάρ ἄν θέλη τήν ψυχήν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν· ὅς δ’ ἄν ἀπολέση τήν ψυχήν αὐτοῦ ἕνεκεν ἐμοῦ, οὗτος σώσει αὐτήν. Τί γάρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος κερδήσας τον κόσμον ὅλον, ἑαυτόν δέ άπολέσας ἤ ζημιωθείς;» («Διότι όποιος θέλει να σώσει την ψυχή του θα την χάσει, αλλά όποιος την χάσει για χάρη μου, αυτός θα την σώσει. Άλλωστε, τι θα ωφελήσει τον άνθρωπο αν κερδίσει όλον τον κόσμο αλλά χάσει τον εαυτό του ή τον βλάψει;»)

(Λουκάς, θ 24-25)

Ο Meister Eckhart δίδαξε ότι το να μην έχεις τίποτα και ταυτόχρονα να είσαι ανοικτός και «αδειανός», μην αφήνοντας το εγώ σου να στέκεται εμπόδιο στον δρόμο σου, είναι η μοναδική προϋπόθεση για την απόκτηση πνευματικού πλούτου και δύναμης.

Ο Marx δίδαξε ότι η πολυτέλεια είναι τόσο μεγάλο κακό όσο και η φτώχεια, και ότι ο στόχος θα πρέπει να είναι “να είμαστε” και όχι “να έχουμε” πολλά. (Εδώ αναφέρομαι στον πραγματικό Marx, τον ριζοσπαστικό ανθρωπιστή, κι όχι στην χυδαία πλαστογραφία του που παρουσίασε ο σοβιετικός κομμουνισμός).

Εδώ και πολλά χρόνια, μου έχει κάνει μεγάλη εντύπωση αυτή η διάκριση και έψαχνα να βρω την εμπειρική της βάση στην μελέτη των ατόμων και των ομάδων μέσα από την ψυχαναλυτική μέθοδο.

Εκείνο που είδα, με οδήγησε στο συμπέρασμα ότι αυτή η διάκριση, καθώς και η διάκριση ανάμεσα στην αγάπη για την ζωή και την αγάπη για τον θάνατο, αποτελεί το πιο ουσιαστικό πρόβλημα της ύπαρξης.

Τα εμπειρικά ανθρωπολογικά και ψυχαναλυτικά δεδομένα δείχνουν ότι το “έχειν” και το “είναι” αποτελούν τους δύο βασικούς τρόπους εμπειρίας, και οι αντίστοιχες δυνάμεις τους καθορίζουν τις διαφορές ανάμεσα στους χαρακτήρες των ατόμων καθώς και τους διάφορους τύπους του κοινωνικού χαρακτήρα.

Η φύση του “έχειν”

Ο τρόπος ύπαρξης με βάση το “έχειν” έχει τις ρίζες του στην ατομική ιδιοκτησία. Με βάση το “έχειν”, εκείνο που έχει πραγματική σημασία είναι η απόκτηση ιδιοκτησίας και το απεριόριστο δικαίωμά μου να διαφυλάξω αυτά που απέκτησα.

Ο τρόπος του “έχειν” αποκλείει όλους τους άλλους. Δεν απαιτεί καμιά παραπέρα προσπάθεια από μέρους μου να φυλάξω την περιουσία μου ή να τη χρησιμοποιήσω παραγωγικά.

Ο Βούδας περιέγραψε αυτόν τον τρόπο συμπεριφοράς σαν απληστία, οι εβραϊκές και χριστιανικές θρησκείες σαν φθονερή επιθυμία.

Πραγματικά, μεταβάλλει τον άνθρωπο και τα πράγματα σε κάτι νεκρό και υποταγμένο στην εξουσία των άλλων.

Η φράση «έχω κάτι» εκφράζει την σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο “εγώ” (ή αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί) και το αντικείμενο “Α”. Υπονοεί ότι τόσο το υποκείμενο όσο και το αντικείμενο είναι διαρκή και μόνιμα.

Αλλά υπάρχει πραγματικά διάρκεια στο υποκείμενο; Ή στο αντικείμενο;

Θα πεθάνω. Μπορεί να χάσω την κοινωνική μου θέση, που είναι μια εγγύηση για το ότι κατέχω κάτι. Όμοια και το αντικείμενο δεν έχει διάρκεια. Μπορεί να καταστραφεί, να χαθεί, να χάσει την αξία του. Το να μιλάμε για μόνιμη κατοχή πραγμάτων, δείχνει την ψευδαίσθηση για την ύπαρξη μιας μόνιμης και άφθαρτης ύλης.

Αν δείχνω ότι έχω τα πάντα, δεν έχω στην πραγματικότητα τίποτα, αφού η κατοχή και ο έλεγχος ενός αντικειμένου αποτελούν μόνο μια μεταβατική στιγμή, μέσα στην όλη διαδικασία της ζωής.

Σε τελευταία ανάλυση, η φράση: «Εγώ (υποκείμενο) έχω Α (αντικείμενο)», ορίζει το εγώ μέσα από την κατοχή του Α. Το υποκείμενο δεν είναι ο εαυτός μου αλλά το είμαι ό,τι έχω. Η ιδιοκτησία μου συνθέτει τον εαυτό μου και την ταυτότητά μου. Η υπονοούμενη σκέψη στην πρόταση «εγώ είμαι εγώ», είναι «είμαι γιατί έχω το Χ» -όπου το Χ δηλώνει όλα τα φυσικά αντικείμενα και τα άτομα που σχετίζονται με μένα, μέσα από την δύναμή μου να τα ελέγχω, να τα κάνω αιώνια δικά μου.

Στην βάση του “έχειν” δεν υπάρχει καμιά ζωντανή σχέση ανάμεσα σε μένα και τα πράγματα που έχω. Το εγώ και το αυτό έχουν γίνει πράγματα, κι εγώ έχω αυτό, γιατί έχω την δύναμη να το κάνω δικό μου.

Υπάρχει όμως και η αντίστροφη σχέση: αυτό έχει εμένα, γιατί η έννοια της ταυτότητας που έχω -π.χ. της ψυχικής υγείας- στηρίζεται στο γεγονός ότι εγώ έχω αυτό (και όσο το δυνατόν περισσότερα αντικείμενα).

Ο τρόπος ύπαρξης με βάση το “έχειν” δεν καθιερώνεται από μια ζωντανή, παραγωγική διαδικασία ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο. Τα μεταβάλλει και τα δύο σε πράγματα. Η σχέση αυτή είναι σχέση νέκρας και όχι ζωντάνιας.

%d bloggers like this: